جهانی شدن : چالش یا فرصت تاریخی جنبش تعاون

مارک لوین

مشاور ارشد سازمان بین المللی کار در امور تعاونی ها

ویراستار : سعید معادی

در مورد جهانی شدن دیدگاه های متفاوتی وجود دارد . برخی آن را نوشداروی بشریت می دانند و برخی به آن چون آخرین ترفند سرمایه داری برای استثمار هر چه بیشتر طبقه کارگر می نگرند . نیروهای نهفته برای جهانی شدن کاملاً شناخته شده و قابل پیش بینی نیستند و این پدیده چون تیغه ای دو لبه از چالش و تهدید است . جهانی شدن ، توازن در رابطه دولت ، کارگر و کارفرما را به شدت تحت تاثیر خود قرار داده است و با خود ضمن ایجاد فرصت های جدید برای خلق ثروت ، عدم امنیت و نابرابری آورده است . تولید سریع فرصت های شغلی در برخی کشورها و بخش های اقتصادی با ایجاد مشکل و از دست رفتن مشاغل موجود در بخش ها و نقاط دیگر همراه شده است . فناوری اطلاعات و ارتباطات ، بازار کار و نظام تولید را متحول کرده است . ظهور اقتصاد دانش محور بسیاری از مفروضات را تغییر داده و فضای جدیدی برای تجارت و شراکت با آن سوی مرزها فراهم ساخته است . اما هر یک از کشورها و مناطق با توجه به شرایط و ویژگی های خود از این فضا تجربه ای ویژه و منحصر به فرد دارند .

کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی اروپا OECD خود را با این فضای جدید بهتر وفق می دهند و از مزایا و فرصت های اقتصادی آن بهره می برند اما این در مورد کشورهای در حال توسعه و گذر صدق نمی کند .

کشورهای آمریکایی لاتین با وجود برخورد باز با پدیده جهانی شدن و کسب برخی توفیقات چشمگیر از اتخاذ این سیاست ، هزینه های اجتماعی سنگینی و از جمله رشد فزاینده بیکاری را تجربه کرده اند . کشورهای شرق آسیا بر خلاف تصورات قبلی ، شکنندگی بیشتری در مقابل تغییرات جهانی شدن از خود نشان می دهند . در خاورمیانه وابستگی به نفت و تاثیرات ناشی از نوسانات قیمتی آن همچنان ادامه دارد . در این عصر جهانی شدن ، حدود 24 درصد از جمعیت جهان با درآمدی کمتر از یک دلار در روز ، امرار معاش می کنند و با وجود پیشرفت هایی که در برخی نقاط شاهد هستیم ، عقب ماندگی های فزاینده ای را در دیگر نقاط می بینیم .

رشد در آمد کشورها نامتوازن می باشد و شکاف سرانه در آمد در کشورهای فقیر و ثروتمند به نسبت دهه 1960 از دو برابر به 3 برابر رسیده است . اشتغال در کشورهای آمریکای لاتین به دغدغه ای همیشگی بدل شده و تنها 30 درصد فرصت های جدید شغلی از سطح مناسبی از درآمد و حداقل استاندارهای جهانی برخوردار است . از هر 10 شغل جدید 6 شغل و اغلب کم در آمد در بخش پنهان اقتصاد ، تولید می شود که خود اشتغالی در بخش خدمات را نیز شامل است و این در حالی است که بیش از 120 میلیون کودک 5 تا 14 ساله در کشورهای در حال توسعه به صورت تمام وقت شاغل می باشند . وضع این است : علیرغم حصول پیشرفت های اجتماعی – اقتصادی شگرف طی چهل سال گذشته ، توسعه پایدار و متوازن نبوده است .

سازمان بین المللی کار ILO با وجود تمامی این فرصت ها و تهدیدها ، بر اشاعه و ترویج فرصت های شغلی مولد و شرافتمندانه برای همه – چه زن و چه مرد – به عنوان هدف مقدم تاکید دارد و تحقق آن را منوط به شناسایی حق انتخاب شغل ، آزادی ، برابری ، امنیت و حفظ کرامت انسان می داند و از این منظر شغل شریف را شغلی تعریف می کند که دسترسی به آن برای همگان میسور باشد ، فضای آن به آزار و اذیت جسمی یا روحی آلوده نباشد و در چارچوب آن نیازهای اجتماعی و اقتصادی شاغل و از جمله سطح مناسبی از تامین اجتماعی و نیز امکان صدا رسانی برای او از طریق سازمان های مسئول تامین گردد .

رفع نیازهای انسانی ، امری مقدم است و در صورتی اقتصاد جدید عصر جهانی شدن ، می تواند زندگی بهتری برای نوع بشر فراهم آورد که امنیت شغلی ، صدارسانی ، حقوق و کرامت انسانی را در محیط کار و اجتماع و فرصت های آموزشی لازم را برای فرزندان او تامین نماید . این خواسته های به ظاهر ساده اما اساسی ، نوع برخورد با پدیده جهانی شدن را تعیین می کند . این که همگان از مواهب اقتصادی جهانی شدن بهره ببرند ، خواستی منطقی و مشترک است .

بنابر این ، دیدگاه تعاونی ها نسبت به جهانی شدن چه باید باشد و ملت ها راجع به نقشی که در اقتصادی جهانی شده ایفا خواهند کرد ، چه نظری دارند ؟

به نظر می آید تعاونی ها باید با پدیده جهانی شدن به عنوان یک واقعیت شامل مجموعه ای از فرصت ها و تهدیدها و به نحوی عقلایی برخورد کنند و با عقایدی که آن را یکسره رد می کنند همسو نشوند . برخورد سطحی با پدیده جهانی شدن کمکی به ترویج و پیشبرد اهداف تعاونی ها یا اعضای آنها نمی کند . باید به عنوان یک راهبرد ، تعاونی ها بیاموزند که چگونه بدون از دست دادن هویت خود با پدیده جهانی شدن رفتار کنند . آنان که با این پدیده برخورد سطحی دارند از دید تعاون صلاحیت لازم را ندارند چرا که از منظر آنان تعاونی شرکتی نا کارآمد و غیر اقتصادی است . آنان اعتقادی به الگوی تعاونی و تقسیم منافع ندارند و بیش از آن که جهانی بیاندیشند محلی فکر می کنند . آنان بازار رقابتی آزاد را نمی پسندند . تعاونی ها فرصت های بزرگی را خلق می کنند و به دلیل هویت ویژه خود ضمن پیگیری اهداف اقتصادی به ارزش های اجتماعی نیز توجه دارند . آنها شرکت های مردمی هستند که در قالب نهضت تعاون همانند یک شبکه به هم متصل می باشند و در زمینه خلق فرصت های شغلی شرافتمدانه که به آن اشاره شد موثر عمل می کنند چرا که از ساختاری مردم سالار و معتقد به برابری و امنیت و کرامت انسانی بهره می برند . تعاونی اگر بر اصول و ارزش های خود پایبند باشد مناسب ترین پاسخ به پدیده جهانی شدن است .

با این وجود ، برای آن که بدانیم در چه صورت تعاونی می توانند به بهترین شکل ممکن نقش خود را در این زمینه ایفا کند ، توجه به هشت نکته ذیل لازم به نظر می آید .

1-    تقویت هویت تعاونی : خطر تفرقه ، خطری جدی است که توسط برخی پیگیری می شود و هم تعاونی و هم دیگران را تهدید می کند و دلیل عمده آن جهالت و کمبود آموزش است . عدم وجود درک کافی در سطح جهان از منافع همبستگی و کمک های متقابل یک واقعیت است و بدون شک تا وجود نیروهای منتفع از تفرقه و افزایش فاصله بین غنی و فقیر فشار بر نهضت تعاون و ارزش های آن ادامه خواهد داشت ؛ تهدیدی که می تواند از طریق آموزش اعضا ، مدیران و پرسنل تعاونی ها به فرصت تبدیل شود .

2-    تقویت خدمت رسانی به اعضا : تعاونی شرکتی ارزشی و نقطه قوت آن در پیوند نزدیک با اعضا است که در صورت ارائه کیفی خدمت به آنان تقویت می شود و در فقدان آن تضعیف می گردد ؛ راهبردی که جایگزینی برای آن متصور نیست . تقویت خدمت رسانی به اعضا از طریق کارآفرینی شرط بقای شرکت های تعاونی در این بازار رقابتی است . تعاونی ها باید در برآورده ساختن نیازهای اقتصادی – اجتماعی اعضای خود موثر و نوآور باشند . آنها به رهبری و مدیریت کارآمدی نیاز دارند که توان ارائه خدمات نوین را داشته باشد . لزوم مدیریت حرفه ای تعاونی یک شعار نیست و باید خود را در بهبود فعالیت های روزمره شرکت و ارائه بهینه خدمات به اعضا نشان دهد .

3-    ترویج برابری جنسیتی : اعتقاد به اصل برابری زنان و مردان از اصول اولیه تعاون است اما جدای از مسائل اخلاقی مرتبط ، باید گفت که نیروی انسانی بانوان ثروت عظیمی برای شرکت های تعاونی محسوب می شود . آنان تولید کنندگان ، مصرف کنندگان ، اعضای فعال و مدیران و رهبرانی کارآمد هستند که در خلاء وجودشان پاسخ به نابرابرهای ناشی از پدیده جهانی شدن میسور نیست . زنان اغلب اقبال کمتری در احراز مشاغل کیفی در شرایط برابر با مردان دارند و این بر عهده تعاون است تا از برنامه های اشتغال زنان حمایت نماید . باید رهبران جامعه ضرورت ترویج برابری جنسیتی را درک کنند .

4-    ایجاد اتحادیه های تجاری : توان جنبش تعاون در ایجاد شبکه های ملی ، منطقه ای و جهانی از ویژگی های بارز و فطری آن است و یکی از شروط موفقیت در جهان تجارت ، یافتن شرکای استراتژیک است . چه کسی بهتر از تعاون می تواند از عهده چنین کاری برآید ؟ اتحادیه های تعاونی شکل های گوناگونی دارند و برای مثال می توان به اتحادیه های بزرگ تعاونی برون مرزی و چند ملیتی در سطح قاره اروپا اشاره کرد . آنها به این نتیجه رسیده اند که تنها راه بقا در بازار پر رقابت اروپا ، اتحادیه است ؛ بازاری که خواستگاه تاریخی شرکت های عظیم چند ملیتی است .

5-    ترویج تجارت الکترونیکی : امروزه به نحوی شگرف شاهد رشد فزاینده تجارت الکترونیک و از طریق فضای مجازی اینترنت هستیم ، کسب و کارهایی که در بسیاری مواقع موفق هستند و در برخی اوقات به شکست می انجامند . اغلب شرکت های جدید رویکرد تجارت الکترونیک را پیش می گیرند و شرکت های قدیمی به صورت استثناء و به عنوان یک استراتژی تکمیلی در کنار تجارت سنتی از آن استفاده می کنند . تعاونی ها نیز به این عرصه وارد شده اند و برای مثال در آمریکای لاتین به موفقیت های چشمگیری نیز نائل آمده اند که می توان از آن درس گرفت . تعاونی ها با ایجاد پسوند coop به جای com توان معرفی تولیدات و خدمات خود در مقیاس جهانی و در فضای مجازی را دارند ، اینترنت امکان رشد فزاینده تعاونی ها را فراهم آورده است . تعاونی ها می توانند با حفظ هویت ملی خود جهانی عمل کنند و این به درایت آنها بستگی دارد . آنها باید عقلانیت را در امور خود پیشه کنند .

6-    جنبش های اجتماعی همسو : این که تعاون یکی از گسترده ترین جنبش های اجتماعی می باشد یک حقیقت است اما در انزوا نمی تواند به حیات خود ادامه دهد . برقراری روابط حسنه با دیگر بازیگران جامعه مدنی در راستای پیشبرد اهداف عالی تعاون یک ضرورت است . منظور در این جا به ویژه ایجاد ارتباط با اتحادیه های صنفی و سازمان های کارگری است چرا که از یک سو نهادهایی غیر دولتی و عضو ILO هستند و از سوی دیگر از طیف سازمان های مردمی نظیر جنبش زنان و متحد طبیعی جنبش تعاون به شمار می آیند . این نوع سازمان ها نیز به منظور پیشبرد اهداف خود نیاز به متحدینی دارند و این دغدغه های مشترک آنها را به طور طبیعی به هم نزدیک می سازد . البته ، انتخاب متحد مناسب به شرایط هر جامعه بستگی دارد . به هر ترتیب ، تفرقه و عدم همبستگی اجتماعی عامل مثبتی برای جنبش تعاون محسوب نمی شود . همکاری های مشترک با این سازمان ها نه تنها می تواند به ترویج فعالیت های تعاونی و کمک به توسعه اهداف اقتصادی جنبش تعاون بیانجامد که ممکن است زمینه مناسبی را برای شرکت های کوچک تعاونی و اعضای آنها در بهره مندی از فرصت های فراملی و جهانی فراهم آورد .

7-    ارتقای وجهه : که به تصورات منفی از شرکت های تعاونی بر می گردد و باید همین جا در پرانتز به این نکته اشاره شود که خوشبختانه اخیراً اتحادیه بین المللی تعاون ICA در انتشارات خود به ایجاد شناخت از هویت شرکت های تعاونی و تداعی چهره ای مثبت از این هویت همت گماشته است و طی 2 تا 3 سال آینده برنامه ویژه ای را در این راستا به کمک ارکان و سازمان های متبوع خود عملیاتی خواهد کرد . این ابتکار برای همه تعاونی ها در تمامی کشورها از اهمیت چشمگیری برخوردار خواهد بود . بهبود وجهه تعاون در سطح جهان بر سرنوشت تمامی شرکت های تعاونی اثر خواهد گذاشت هم چنان که هر یک از آنها با ایجاد عملکردی مثبت از خود در ارتقای سطح وجهه جهانی تعاون اثرگذار خواهند بود . در این " دهکده جهانی" و با این سرعت ارتباطات و تبادل اطلاعات ، همه از اتفاقاتی که در دیگر نقاط جهان حادث می شود به سرعت متاثر می شویم . توسعه منفی و کسب تجارب تلخ در بخش تعاون یک کشور به مثابه نیرویی بازدارنده خواهد بود و این در تجهیز منابع ، عضوگیری ، رشد و بقای بخش تعاون دیگر کشورها اثر خوبی ندارد . مخلص کلام ، تجارتی پایدار خواهند ماند که جهانی بیاندیشد ؛ نکته ای که شرکت های بزرگ از سالیان دور درک کرده اند و اکنون ، در این عصر جهانی شدن ، زمان آن رسیده است که جنبش تعاون با استفاده از توان ذاتی خود و ایجاد یک شبکه جهانی تجاری تعاونی منسجم از وضعیت موجود بهره برداری نماید .

8-    تعامل در جهت ایجاد محیطی قانونمند و مناسب توسعه تعاونی – ایجاد یک چنین فضای دلخواه از اهمیت ویژه ای برخوردار است و باید گفت که موانع متعددی از دخالت بیش از حد دولت ها و قوانین و مقررات دست و پاگیر گرفته تا نظارت و حسابداری و حسابرسی بر رفتار تعاونی ها و کیفیت خدمت رسانی آنها موثر می باشد . تعاونی ها از دیرباز خواستار دخالت کم تر دولت در سیاست گذاری های بخش تعاون و تسهیل و تسریع فرآیند قانونی ثبت شرکت های تعاونی بوده اند و بر ایجاد چارچوبی نهادین و مبتنی بر اصول تعاون در راستای فراهم آوردن فرصت های برابر با دیگر شرکت ها اصرار داشته اند . منظور این نیست که دولت ها الزاماً به محدود کردن فعالیت های تعاونی ها تعمد داشته باشند ، بلکه علاقه آنها به مخاطب بخش تعاون به عنوان بخشی از سیاست های دولتی ، آنها را به سمت دخالت مستمر و در نتیجه دولتی کردن بخش تعاون هدایت می کند . دولت ها می توانند با اتخاذ سیاست های باز ، محیطی مناسب را برای رشد و شکوفایی شرکت های تعاونی حول سه اصل عضویت داوطلبانه ، تساوی رای اعضا و مدیریت انتخابی و پاسخگو فراهم آورند .

باور این است که با لحاظ این 8 مورد به عنوان یک استراتژی واحد ، تعاون از چالش جهانی شدن سربلند بیرون خواهد آمد و بخش تعاون هر کشور به فراخور شرایط و ویژگی های خود پاسخی مناسب برای این پدیده عصر حاضر خواهد داشت .